Dunajec 3 Regiony
Łącko - Szczawnica - Leśnica

Dolina Białej Wody to doskonałe miejsce na spokojny spacer wśród malowniczych wapiennych skał i wzdłuż potoku o tej samej nazwie. Dolina kryje również ciekawą historię osadnictwa łemkowskiego. Właśnie tutaj znajdowała się jedna z czterech wsi tworzących Ruś Szlachtowską.

---

Położenie i nazwa

Rezerwat Biała Woda znajduje się w Małych Pieninach, na samym końcu doliny Grajcarka, za wsią Jaworki około 8 km od centrum Szczawnicy. Wejście do rezerwatu znajduje się pół kilometra od parkingu, który położony jest na tak zwanym Niżnym Końcu. Trasa turystyczna żółto znakowana biegnie u stóp parunastu skałek wapiennych, ma długość około 1,5 km w jedną stronę. Nazwa rezerwatu pochodzi od nieistniejącej już wsi łemkowskiej Biała Woda.

---

Ochrona przyrody

Rezerwat przyrody „Biała Woda” utworzono w 1963 roku. Jednak zagrożenia związane z działalnością człowieka były przyczyną powiększenia go w roku 2020 do powierzchni 43 hehtara oraz utworzenia prawie 300-hektarowej otuliny. Opustoszała wioska pozostawiła bezleśny oryginalny krajobraz, nie była to jednak przyczyna powstania obszaru chronionego. Głównym powodem powstania rezerwatu były walory przyrodnicze i krajobrazowe. Szczególnie występowanie gatunków roślin wysokogórskich będących pozostałościami z czasów zlodowaceń. W bezpośrednim sąsiedztwie Doliny Białej Wody znajduje się Skałka Bazaltowa, geologiczny pomnik przyrody, objęty ochroną już w 1962 roku.

---

Brama kultury Rusinów Szlachtowskich

Mianem Rusi Szlachtowskiej, której istnienie jako specyficznej kulturowo grupy łemkowskiej opisano w pierwszej połowie XX wieku, określano cztery wioski w dolinie Grajcarka: Szlachtową, Jaworki, Czarną i Białą Wodę. Opodal parkingu na tak zwanym Niżnym Końcu, skąd rozpoczyna się spacer, znajduje się ponad 200-letnia kapliczka domkowa o imponującym złotym dachu. To tutaj zaczynała się nieistniejąca już wieś Biała Woda. Stąd prowadzi droga prawym brzegiem białowodzkiego potoku, do początku rezerwatu.

---

Ślady dawnych gospodarzy

Dolina zachowała ślady po dawnych mieszkańcach. Do dziś przetrwały tu nazwy terenowe, takie jak Smolegowa, Karpiaki, Kornaje, Sumilasy czy Konowały. Określały one dawne role, czyli pola uprawne należące niegdyś do poszczególnych rodzin łemkowskich. Wśród zdziczałych sadów śliwkowych dostrzec można także kamienne podmurówki po chyżach łemkowskich, które kiedyś wypełniały dolinę. Gospodarczy charakter Białej Wody podtrzymują pasterze, którzy przepędzają owce dawnymi zagonami. Zwierzęta nierzadko wchodzą również na trasę spacerową, co staje się dodatkową atrakcją dla turystów.

---

Skałka Bazaltowa, Czubata Skała i Międzyskały

Przy wejściu do rezerwatu znajduje się drewniana wiata z kilkoma tablicami edukacyjnymi, które wprowadzają w świat przyrody, historii i geologii Białej Wody. Przed wiatą odchodzi w lewo czerwony szlak na Obidzę. W odległości 250 m, tuż przy czerwonym szlaku, znajduje się Skałka Bazaltowa. Ważny obiekt geologiczny o statusie pomnika przyrody. Nieopodal wiaty, za Czubatą Skałką, droga przekracza potok w miejscu zwanym Międzyskały, gdzie w tle Smolegowej Skały nagrywano sceny kultowego serialu „Janosik”.

---

Smolegowska Skała

Po prawej stronie drogi wznosi się majestatyczna Smolegowa Skała o pięciu wierzchołkach, wyrastająca 80 m ponad dno doliny. Jest to góra o różnych obliczach. Od południa ostre granie porastają ciepłolubne murawy naskalne, a od północy  w chłodnych i zacienionych miejscach pośród sosen i świerków murawy z unikalnymi okazami flory, przetrwałymi od czasów zlodowaceń. Podobne gatunki roślin w Polsce możemy spotkać tylko w Tatrach. Droga pokonuje znów potok obok kotła eworsyjnego utworzonego przez pędzącą wodę w wapieniu krynoidowym, z jakiego zbudowane są okoliczne wapienne wychodnie, i dalej biegnie koło bobrzej tamy.

---

Wodospad na potoku Biała Woda

W odległości 700 metrów od wylotu wąwozu, po lewej stronie drogi, znajdują się zabudowania dawnej placówki agrotechnicznej. Jest to punkt gastronomiczny i wypoczynkowy w połowie rezerwatu. Sto lat temu w tym miejscu było osiedle Karpiaki – centrum Białej Wody. Po prawej stronie drogi stoją dwie charakterystyczne Boże Muki, to krzyże, jeden drewniany z tłem pod półokrągłym daszkiem, a drugi żeliwny, pamiątki po dawnych mieszkańcach. Około 200 metrów dalej znajduje się niewysoki wodospad, utworzony na skalnym progu, który w okresie jury był uskokiem dna morskiego. Na lewo od wodospadu znajdują się słabo widoczne ślady poszukiwania kruszców z czasów funkcjonowania zakładu górniczego księcia Pawła Sanguszki z pierwszej połowy XVIII wieku.

---

Kornajowska Skała i Zapustek

Dalej droga prowadzi między malowniczymi skałami, kilkakrotnie przekraczając potok drewnianymi mostkami. Po lewej stronie strumienia wznosi się Kornajowska Skałka, zbudowana z charakterystycznego czerwonego wapienia bulastego. Droga wspina się na kolejną skałkę, by za chwilę w dole przekroczyć potok. Po lewej stronie potoku masywna Kociubylska Skała i malownicza kotlina w rozwidleniu potoku. To Zapustek, koniec dawnej wsi i koniec spaceru. Od parkingu 1,5 km. Z tego miejsca do przełęczy Rozdziele można dojść stromym podejściem za żółtymi znakami w około 15 minut marszu. Rezerwat Biała Woda zajmuje jeszcze dolinę Brysztańskiego Potoku, chroniąc Brysztańskie Skały.